Φιόντορ Ντοστογιέβσκι – Έγκλημα και τιμωρία
Ο Ρασκόλνικοφ είναι ένας φοιτητής που ζει στη Πετρούπολη της τσαρικής Ρωσίας του 19ου αιώνα, σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας και αποφασίζει ότι έχει χρέος να επέμβει σε αυτές τις άθλιες συνθήκες ζωής για να επανορθώσει την κοινωνική αδικία και να εξασφαλίσει έτσι το καλό των περισσότερων ανθρώπων.
Σύμφωνα με τη θεωρία του οι άνθρωποι χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: την κατώτερη (τους κοινούς) που είναι ένα υλικό για την αναπαραγωγή του είδους και τους εξαιρετικούς που είναι καταλύτες, κινούν τον κόσμο και τον σπρώχνουν προς έναν σκοπό. Αυτοί οι εξαιρετικοί άνθρωποι πρέπει εκ φύσεως να είναι το δίχως άλλο εγκληματίες και αν χρειαστεί, να χύσουν και αίμα.
Έτσι αποφασίζει να δολοφονήσει τη γριά τοκογλύφο που τους απομυζά οικονομικά και με αυτά τα χρήματα να βοηθήσει τους συνανθρώπους του. Θα καθάριζε τον κόσμο από μία «ψείρα»! Δεκάδες οικογένειες θα σώζονταν απ τη φτώχεια, το χαμό και τη διαφθορά.
Η σκέψη αυτή τον τυραννάει για πολύ καιρό. Αναρωτιέται αν είναι ικανός να κάνει αυτό το έγκλημα που σχεδιάζει, θα το αντέξει; Όχι, όχι δεν θα το αντέξει… Περνάει τις μέρες του μέσα σ αυτό το τρομερό δίλημμα, μέσα σε φοβερή σύγχυση και θολούρα και χωρίς να το καταλάβει δολοφονεί τη γριά τοκογλύφο και την αδερφή της που τυχαία βρέθηκε εκεί.
Μετά τη δολοφονία αρχίζει ένας γολγοθάς για τον Ρασκόλνικοφ, το μαρτύριο της τιμωρίας του. Νοιώθει τεράστια ταραχή, φοβάται μήπως αποκαλυφθεί, ορισμένες φορές το επιδιώκει και ο ίδιος… Έχει παραισθήσεις και παραληρεί . Θέλει να απομονώνεται από τους ανθρώπους, τον φίλο του, τη μητέρα του, την αδερφή του. Γίνεται απρόβλεπτος, άλλοτε είναι επιθετικός και άλλοτε βυθίζεται μέσα στην απάθεια. Σκέφτεται συνεχώς αυτό που έκανε και προσπαθεί να δικαιολογήσει την πράξη του αλλά δεν τα καταφέρνει. Δεν μπορεί να αποφασίσει αν πρέπει να ομολογήσει στον ανακριτή ή όχι. Οι τύψεις δεν τον αφήνουν να ησυχάσει. Είναι πολύ άρρωστος ή μπορεί και να τρελάθηκε…
Αντιλαμβάνεται ότι αυτός τελικά δεν ανήκει στους εξαιρετικούς ανθρώπους, αλλά είναι μία «ψείρα»…
Γνωρίζει την Σόνια, μια πόρνη, που αναγκάζεται να εκπορνευτεί για να ζήσει την οικογένειά της. Η Σόνια είναι η προσωποποίηση της καλοσύνης και της αυτοθυσίας. Του συμπαραστέκεται με την αγνή πίστη της στο Θεό, την άνευ όρων αγάπη της και την αφοσίωσή της και τον συμβουλεύει να ομολογήσει την πράξη του για να λυτρωθεί. Του διαβάζει την ανάσταση του Λαζάρου και θεωρεί, ότι όπως ο Λάζαρος, έτσι και αυτός θα αναγεννηθεί αν μετανιώσει και ομολογήσει την πράξη του.
Στο τέλος ο Ρασκόλνικοφ ομολογεί την πράξη του και καταδικάζεται με εξορία στη Σιβηρία. Η Σόνια τον ακολουθεί και του συμπαραστέκεται με την πίστη της και την αγάπη της. Αυτή είναι ο καταλύτης που του μαλακώνει την ψυχή, τον κάνει να περάσει από έναν κόσμο σε έναν άλλο και να ελπίζει.
Στο μυθιστόρημα μπαίνουν και πολύ άλλοι χαρακτήρες, τον καθένα από τους οποίους, ο Ντοστογιέφσκι, υποστηρίζει με μεγάλη λεπτομέρεια και συνέπεια. Παρακμιακοί, περιθωριακοί, αλκοολικοί, φονιάδες, πόρνες ζωντανεύουν μπροστά στον αναγνώστη, με έναν τρόπο, που αναδεικνύει ταυτόχρονα και τα καλά τους στοιχεία, που τους δικαιολογεί επίσης, ώστε τελικά ο αναγνώστης να τους βλέπει με συμπάθεια και κατανόηση. Παρουσιάζονται επίσης οι πρωτοποριακές ιδέες της εποχής εκείνης για τη δημιουργία μίας μελλοντικής ιδανικής κοινωνίας, όπως ο ελεύθερος γάμος σε σχέση με τον νόμιμο γάμο, η περίπτωση της πορνείας, η φιλανθρωπία κ.α
Το «Έγκλημα και Τιμωρία» είναι ένα ψυχολογικό και φιλοσοφικό μυθιστόρημα, που παρουσιάζει την ανθρώπινη ψυχή μέσα από τις μύχιες σκέψεις της, τις εσωτερικές συγκρούσεις της, τα πάθη, τις αγωνίες, τα ηθικά διλλήματα που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος κ.α Εμβαθύνει στην ψυχοπαθολογία του εγκλήματος και στην αναζήτηση του νοήματος της ζωής και αναδεικνύει ότι η ηθική συνείδηση δεν μπορεί να καταργηθεί από τη λογική από καμία θεωρία.
Ο Ντοστογιέφσκι πιστεύει ότι η τιμωρία είναι αναπόφευκτο αποτέλεσμα του εγκλήματος. Λέγοντας τιμωρία δεν εννοεί μόνο την τιμωρία που ορίζει ο νόμος, αλλά αυτή που πρωτίστως ο άνθρωπος επιβάλλει στον εαυτό του, την πιο επώδυνη από όλες, την εσωτερική ψυχική τιμωρία.